نویسنده :  اباذر نصر اصفهانی
منبع :  سراج منیر7و8

مقدمه

حرکت تند و افراطی وهابیت به اسم اهل‌سنت و پیرو احمد بن‌حنبل به پشتیبانی استکبار جهانی آن‌چنان که باید نتوانست در دل‌های مسلمانان خصوصاً جوانان و روشنفکران نفوذ نماید، بلکه بر عکس، موجب هشیاری بسیاری از علمای اهل‌سنت و توجه دادن آنها به بدعت‌هایی گردید که این فرقه به نام دین و سنت سلف صالح به مردم عرضه می‌کرد. از ابتدای ظهور وهابیت در سرزمین حجاز، گروهی از علمای اهل‌سنت با هوشیاری به مقابله با این فرقه و نقد تفکرات مؤسس آن محمد بن‌عبدالوهاب روی آوردند و کتاب‌های متعدد در ردّ وی نوشتند و نامه­هایی برای او فرستادند تا وی را از اندیشه تکفیر مسلمین بازدارند و با بازگشت به سنت پیامبر6سعی در تصحیح خطاها و تبیین برداشت‌های نادرست این فرقه از دین نمودند. سليمان بن‌عبدالوهاب برادر محمد بن‌عبدالوهاب اولين كسي است كه در رد افكار و عقايد برادرش كتابي نوشت و آن را فصل الخطاب في الرد علی محمد بن‌عبدالوهاب نامید. در اين كتاب از ناداني، گمراهي، عدم صلاحيت و بي‌لياقتي آنها سخن به ميان آمده است. پس از او نیز تعداد زيادی از علمای بزرگ اهل سنت به مخالفت با انديشه‌هاي ابن‌تيميه و ابن‌عبدالوهاب و فرقه وهابيت برخاستند و بر رد و نقض انديشه­‌هاي آنان در قالب جزوه، مقاله و شعر پرداختند. بسیاری از این آثار تاکنون انتشار یافته و در اختیار پژوهشگران قرار گرفته‌اند. البته بخشی از این آثار نیز متأسفانه از دست رفته‌اند و اکنون تنها نامی از آنها در برخی کتب است. این نوشتار گزارشی از آثار نویسندگان اهل‌سنت در سده‌های 12 و 13 قمری در نقد این فرقه است که به صورت مستقل چاپ و منتشر شده­اند و آثار خطی که تعدادشان هم اندک نیست، معرفی نشده­اند. در شماره‌های بعدی گزارشی از آثار منتشرشده در دهه‌های اخیر ارائه می­گردد. باید یادآوری کرد بخشی از کتاب‌هایی که در موضوع شفاعت و تکفیر بوده‌اند، از آنجا که در شماره‌های قبل مجله گزارش شده‌اند، در این گزارش نیامده‌اند.

الف) تألیفات سده 12 قمری

  1. بذل المجهود في خدمة ضریح نبي الله هود:عبدالرحمن بن محمد التریمی (م1112ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

نویسنده که از علمای برجسته یمن بوده، عقاید وهابیون درباره زیارت قبور و توسل به انبیای الهی را نقد و بررسی کرده است.

  1. تجرید سیف الجهـاد لمدّعی الإجتهـاد: عبدالله بن‌محمد بن‌عبداللطیف الشافعی، بی‌جا، بی‌تا، بی‌نا.

نویسنده یکی از شیوخ و از استادان محمد بن‌عبدالوهاب در منطقه احساء بوده است. ابن‌عبدالوهاب پس از شروع دعوت خود، نامه‌ای برای استاد خود نوشت و او را به آیین خود دعوت کرد، ولی استاد از دعوت او سرباز زد و رساله سیف الجهاد لمدعی الإجتهاد را علیه او نوشت.

  1. جواب ابن‌عفالق علی ابن‌معمر: محمد بن‌عبدالرحمن العفالق (1100- 1164ق).

این رساله در کتابِ الرد علی الوهابیة؛ نصوص الشرق الاسلامی (ص 85-107) به چاپ رسیده است.

  1. الرد علی ابن عبدالوهاب: عبدالله بن‌عیسی المویس (م1175ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

نویسنده متولد نجد و قاضی درعیه و از دشمنان سرسخت محمد بن‌عبدالوهاب بود. در برخی منابع رساله او در رد ابن عبدالوهاب با عنوانِ «رسالة في الرد علی الوهابیة» ثبت شده است.

  1. الرد علی الوهابیة: سیف بن‌حمد العتیقی (1189ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

العتیقی از مخالفین سرسخت محمد بن‌عبدالوهاب بود که تمامی ردیه­های نوشته شده بر ابن‌عبدالوهاب را تا آن زمان در یک کتاب جمع نمود.

  1. الرد علی محمد بن‌عبدالوهاب: محمد بن‌سلیمان الکردی (1127-1194ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

نویسنده این کتاب مفتی شافعی در مکه مکرمه و به نقل برخی استاد محمد بن‌عبدالوهاب بوده است. بخشی از این رساله در کتاب خلاصة الکلام في بیان أمراء البلد الحرام نوشته احمد بن‌زینی دحلان آمده است.

  1. الرد علی الوهابیة: صالح بن حسن الکواش التونسی (1137-1218ق).

اين رساله در کتاب سعادة الدارین في الرد علی الفرقتین به‌چاپ رسیده است.

  1. الرد علی الوهابیة: عبدالمحسن بن‌علی الاشیقری الحنبلی (م1187ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  2. رسالة ابن عفالق: رسالة وجهها إلى عثمان بن‌معمر أمیر العیینة، محمد بن‌عبدالرحمن العفالق الحنبلی (1100- 1164ق).

این رساله در کتاب زیر به چاپ رسیده است:

الرد علی الوهابیة؛ نصوص الشرق الإسلامی: حمادی الردیسی و اسماء نویره، بیروت: دارالطلیعة، 2012م/1433ق، ص109ــ133، 208ص.

نویسنده علاوه بر این رساله، رساله دیگری با عنوان تهکم المقلدین في مدعی تجدید الدین نیز در رد محمد بن‌عبدالوهاب نوشته که هنوز مخطوط است.

  1. الرسالة المرضیة في الرد علی الوهابیة: محمد بن‌عبدالله بن‌فیروز (1142-1216ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

ابن‌فیروز از دشمنان معاصر و سرسخت محمد بن‌عبدالوهاب بود که در نجد زندگی می‌کرد. او در رساله‌اش تلاش کرد عقاید ابن‌عبدالوهاب را رد و انکار کند تا کسی به دعوتش پاسخ نگوید.

  1. سَداد الدّین و سِدادُ الدَّین في اثبات النجاة والدرجات للوالدین: محمد بن‌رسول برزنجی (1040-1103ق)، تصحیح عباس احمد صقر حسینی و حسین محمد علی شکری، قاهره: دار جوامع الکلم، 2005م، 426ص.

چاپ‌های دیگری از این کتاب با این اطلاعات موجود است: بیروت: دارالکتب العلمیة، 1427ق/2006م، 335ص؛ بی‌جا، دارالمدینة المنورة، 1419ق/1998م، 430ص.

مؤلف این اثر، مفتی شافعی در مدینه و سرسلسله برزنجیان مدنی بوده است. وی در این کتاب عقاید علی بن‌سلطان القاری مشهور به ملا علی قاری را نقد و رد می­کند. برزنجی در این کتاب، هم عقیده ابو‌حنیفه را که معتقد بود آبا و اجداد پیامبر اهل نجات نبوده­اند را نقد کرده و هم عقاید برخی فرق دیگر از جمله فرقه وهابیت.

  1. الفتح المبین في جواز الدعاء و إهداء ثواب الأعمال لسید المرسلین: محمد بن‌حسن بن‌همات دمشقی حنفی (1091-1175ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی تا.
  2. کشف النور عن اصحاب النور: عبدالغنی بن‌اسماعیل النابلسی (1050-1143ق)، تحقیق: احمد فرید مزیدی، مقدمه: احمد محمد مصطفی القادری، سریلانکا، بربلی: دارالآثار الإسلامیه، 1428ق/2007م، 71ص.

این رساله در باب ظهور کرامات اولیا بعد از وفاتشان سخن می­گوید. دو چاپ دیگر از این کتاب نیز موجود است که اطلاعات آن این‌چنین است: پاکستان: لابل پور، 1397ق؛ بی‌جا، مکتبة النوریة الرضویة، 1397ق/1977م، 23ص.

  1. لوائح القبول والمنحة والأعزاز فى الرحلة لزیارة السیدة زینب و سیدي مدرک و عمر الخباز: عبدالله بن عمر افیونی (م1154ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

رساله­ای از عالمی حنفی‌مذهب اهل دمشق و در رد عقاید وهابیون درباره زیارت قبور انبیا و اولیای الهی است.

  1. مسائل و أجوبة و ردود علی الخوارج: محمد سلیمان کردی شافعی (1127-1194ق)، مصر، بی‌نا، 1357ق.

مؤلف شافعی مذهب این اثر، متولد دمشق است و در مدینه رشد نمود و در همان دیار متولی فتوا از سوی شافعی­ها شد. او سؤال‌ها و جواب­هایی بر ضد دعوت محمد بن‌عبدالوهاب مطرح ساخته و آن را در مجموعه‌ای با عنوان فوق گردآوری کرده است. این رساله به ضمیمه کتاب قرة العین في فتاوی علماء الحرمین (مصر: 1357ق) چاپ شده است.

  1. المشکاة المضیئة في الرد على الوهابیة: علی بن‌عبدالله السویدی البغدادی (م1170ق).

این رساله در کتاب الرد علی الوهابیة؛ نصوص الشرق الاسلامی (حمادی الردیسی و اسماء نویرة، بیروت: دارالطلیعة، 2012م) در صفحات 21 تا 83 به چاپ رسیده است.

ب) تألیفات سده 13 قمری

  1. إتحاف أهل الزمان بأخبار ملوک تونس: أحمد بن‌أبی الضیاف تونسی(1217-1291ق)، تونس: الدار التونسیة للنشر، 1389ق/1969م، 4 جلد.

این کتاب در اصل تاریخ تونس است که مورخی تونسی آن را نوشته است. نویسنده در خلال بحث­ها به وهابیون و موضع علمای دینی تونس در قبال آنها پرداخته است. چاپ دیگری از این کتاب با این مشخصات موجود است: تحقیق لجنة من وزارة الشؤون الثقافیة، تونس: الدار العربیة للکتاب، 1421ق/2001م.

  1. أسنى المطالب في نجاة أبی طالب: احمد بن‌زینی دحلان (1232-1304ق)، تحقیق و تعلیق حسن بن‌علی السقاف، عمان: اردن، دارالإمام النووی، 1425ق/2005م، 152ص.

ناشرین مختلف این کتاب را منتشر کرده‌اند که مشخصات آنها این‌چنین است: مکة المکرمة: المطبعة المیریة، 1321ق/1903م، 36ص؛ قاهره: المطبعة المیمنیة، 1325ق/1905م، 52ص؛ قاهره: مطبعة مصطفى محمد، 1305ق/1887م، 36ص؛ به کوشش صالح الوردانی، قاهره: الهدف الاعلام، 1999م، 114ص؛ تعلیق علی بن‌حسین هاشمی خطیب، تهران: المطبعة الإسلامیة، 1382ق/1962م، 64ص؛ شیکاگو: اوپن اسکول، بی‌تا، 96ص.

این کتاب به زبان اردو نیز ترجمه و با این مشخصات منتشر شده است: محبوب الرغائب ترجمة أسنی المطالب فی نجاة أبی طالب، ترجمه محمد نجم الدین علی مدارسی، بی‌تا، 233ص.

ترجمة أسنی المطالب فی نجاة أبیطالب، ترجمه مقبول احمد بن غضنفر صاحب دهلوی، هند، بی‌نا، 1313ق، 184ص.

همچنین به فارسی ترجمه و با این مشخصات منتشر شده است: ابوطالب چهره درخشان قریش، ترجمه أسنی المطالب في نجاة أبیطالب، ترجمه: محمد مقیمی، تهران: سعدی، 1351، 102ص.

  1. أشد الجهاد في إبطال دعوی الإجتهاد: داود بن‌سلیمان بغدادی نقشبندی (1231-1299ق)، تصحیح عبدالوهاب بغدادی، بمبئی: نخبة الأخبار، 1293ق، 44ص.
  2. الإنتصار للأولیاء الأبرار: محمد طاهر سنبل حنفی (م1218ق)، بغداد، بی‌نا، 1345ق.
  3. أُنموذج الحقائق: سید داود بن‌سلیمان بغدادی نقشبندی حنفی (1231-1299ق)، بی­جا، بی­نا، بی­تا.

در این کتاب جواز توسل به انبیا و صالحین اثبات شده است.

  1. الإیمان و الإسلام: خالد بن أحمد بغدادی نقشبندی (1190-1242ق)، ترجمه حاج فیض‌الله افندی، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1414ق/1994م، 94ص.

اصل این کتاب فارسی بوده و اعتقاد نامه نام داشته است که حاج فیض الله افندی کماخی آن را به ترکی استانبولی ترجمه می‌کند و فرائد الفوائد نام می­گیرد و در سال 1312ق در استانبول به چاپ می‌رسد. سپس مولانا حسین حلمی ایشیق، اصل کتاب فارسی را در سال 1966م مجدداً آن را به زبان ترکی ترجمه می‌کند و شرحی بر آن می­نویسد و سه بخش هم بدان می‌افزاید و آن را الإیمان والإسلام نام می‌گذارد. کتاب به بحث درباره ارکان اسلام می‌پردازد و ردی است بر مخالفین و لامذهبین که به زعم نگارنده وهابیون هستند.

  1. تاریخ أشراف الحجاز 1840-1883م؛ خلاصة الکلام في بیان أمراء البلد الحرام: احمد بن‌زینی دحلان (1232-1304ق)، تحقیق: محمد أمین توفیق، بیروت، لساقی، 1413ق/1993م، 107ص.

در این کتاب نقش علمای حجاز پیش از حرکت سراسری وهابیت بررسی شده است. این کتاب در واقع تحقیقی است که به صورت مقارن بین کتاب خلاصة الکلام فی بیان أمراء البلد الحرام و کتب دیگر تاریخی معاصر صورت گرفته است. چاپ دیگری از این کتاب با اطلاعات زیر موجود است:

خلاصة الکلام في بیان أمراء البلد الحرام من زمن النبي علیه الصلاة والسلام إلى وقتنا هذا بالتمام، قاهره: المطبعة الخیریة، 1304ق/1887م، 332ص.

خلاصة الکلام في بیان أمراء البلد الحرام، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1403ق/1983م، 115ص.

  1. تبصرة أولی الالباب: عثمان بن عبدالعزیز بن‌منصور تمیمی (م1282ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

عثمان عبدالعزیز از سرسخت‌ترین مخالفان محمد بن‌عبدالوهاب در سدیر عراق بود. او که به امر قضاوت اشتغال داشت، چندین رساله علیه ابن‌عبدالوهاب نوشت؛ از جمله جلاء الغمة عن تکفیر هذة الأمة، منهج المعارج لأخبار الخوارج. او همچنین قصیده‌ای در مدح داود بن‌جرجیس بغدادی، از دشمنان محمد بن‌عبدالوهاب، سروده است.

  1. جلاء الغمة عن تکفیر هذه الامة: عثمان بن‌عبدالعزیز بن‌منصور تمیمی (م1282ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

نویسنده مفتی و صاحب قضاوت در شهر سدیر در زمان ترکی بن‌عبدالله بود. وی به شدت مخالف وهابیت بود و آنها را همچون خوارج می‌دانست. او در این کتاب به شدت علیه افراط‌گرایی تفکرات تکفیری وهابیون که باعث رنج و محنت برای مسلمین شده، موضع گرفته است.

  1. الحق المبین في الردّ على الوهـابیین: احمد سعید سرهندی فاروقی (1213- 1277ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  2. خیر الأمور في زیارة القبور: مصطفی بن مصطفی الرومی الصاریاری (م1300ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

نویسنده حنفی‌مذهب این کتاب، به نقد دیدگاه‌های وهابیت در زمینه زیارت قبور پرداخته است.

  1. الدرر السنیة في الرد علی الوهابیة: احمد بن‌زینی دحلان (1232-1304ق)، قاهره: مطبعة دار إحیاء الکتب العربیة، 1347ق/1926م، 14ص.

نویسنده که مفتی شافعی‌ها در مکه بوده، هدف از نگارش این کتاب را باطل کردن انکار منکرین زیارت پیامبر6 و توسل و استغاثه به آن حضرت دانسته است. کتاب حاضر مجموع چند رساله است که عبارت‌اند از: اثبات التصرف لاولیاء الله في الحیاة و بعدالممات؛ رسالة فی اثبات کرامات الأولیاء از شهاب‌الدین احمد بن‌احمد السجاعی؛ رسالة صورة سوال رفع شیخ مشایخ الإسلام شمس الدین محمد الشوبری؛ نورالیقین فی مبحث التلقین؛ تبصره المؤمنین فی استجاب الثقلین؛ اوراق البغدادیة في حوادث النجدیة از ابراهیم الراوی الرفاعی؛ الحجة القاطعة علی منکري الدعاء و المولد و الفاتحة ... ویلیه دلائل الحجج في إثبات حجیة الادلة الاربعة من الکتاب و السنة و الاجماع و القیاس از مولوی المردانی الباکستانی.

تاکنون چندین چاپ از این کتاب منتشر شده؛ از جمله: استانبول: مکتبة ایشیق، 1396ق/1976م؛ قاهره: دار جوامع الکلم، 1991م، 189ص؛ قاهره: لجنة البحوث والدراسات بالطریقة العزمیة، 1425ق/2005م، 96ص؛ استانبول: مکتبة الحقیقة، 1413ق/ 1993م، 24ص؛ ترکیه: وقف الاخلاص، 1371؛ قاهره: مطبعة الحلبی، بی‌تا، 54ص؛ قاهره: مشیخه الطریقه العزمیه،۲۰۰۴م، 96ص؛ مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی الحلبی و اولاده بمصر، 1386ق، 72ص؛ بیروت: المکتبة الثقافیة، 1298ق، 72ص؛ به ضمیمه الثورة الوهابیة از عبدالله القصیمی، بغداد: الجمل، 2006م.

این کتاب همچنین به زبان اردو ترجمه و با این مشخصات منتشر شده است: الدرر السنیة في الرد علی الوهابیة؛ مسائل توسل و زیارت، ترجمه: یسین اختر مصباحی، دهلی: قاری پبلیکشنز، 1342ق، 94ص.

  1. الدر المنیف في زیارة أهل بیت الشریف: احمد بن احمد مصری، مصر، المکتبة الخدیویة، 1267ق.
  2. الرد على بعض المبتدعة من الطائفة الوهابیة: محمد الطیب بن عبد المجید بن کیران فاسی (1172-1227ق)، قاهره، مطبعة التقدم العلمیة، 1909م/1327ق.

نویسنده یکی از علمای فاس مغرب و مالکی مذهب است. وی دارای تصنیفاتی بوده که از جمله آنها رساله‌ای با عنوان فوق است. این اثر به ضمیمه کتابِ إظهار العقوق فی الرد على من منع التوسل إلى الله تعالى بالنبی والولی الصدوق نوشته شیخ مرفی مالکی جزائری آمده است. نیز با عنوان «رَد على مَذهَبِ الوهابیین» در کتاب الرد على الوهابیة فی القرن التاسع عشر: نصوص الغرب الاسلامی درجه شده است.

  1. رد علی الشیخ ابن تیمیة: نجم الدین بن ابی الدر بغدادی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  2. الرد علی الوهابیة: ابراهیم بن عبدالقادر طرابلسی (1180-1266ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  3. رد المحتار علی الدر المختار شرح تنویر الأبصار: محمدامین بن عمر بن عابدین (1198-1252ق)، تحقیق و تعلیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق/1994م، 12 جلد.

حاشیه ابن‌عابدین بر کتاب تنویر الابصار و جامع البحار نوشته شمس الدین محمد بن عبدالله تمرتاشی است. ابن‌عابدین در این کتاب از جمله در جلد ششم آن مطالبی درباره هواداران محمد بن‌عبدالوهاب که آنها را خوارج زمانه دانسته است، نوشته است.

  1. الردود علی محمد بن‌عبدالوهاب: صالح بن محمد عمری فلانی (1166-1218ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  2. السحب الوابلة على ضرائح الحنابلة: محمد بن عبدالله بن حمید نجدی حنبلی(1232 یا 1236ق-1295ق)، تحقیق و تعلیق بکر بن عبد الله أبوزید و عبدالرحمن بن سلیمان العثیمین، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1416ق/1996م، 3 مجلد.

نویسنده که امام در مذهب حنبلی بود، از دشمنان سرسخت محمد بن‌عبدالوهاب بود. در این کتاب زندگینامه علمای حنبلی آمده است، ولی به طور غالب زندگینامه و شرح حالی از علمای حنبلی وهابی نیامده است و نویسنده تنها به طعن آنها اکتفا کرده است. نیز از برخی آثار ضد وهابیت همچون الصواعق والرعود في الرد علی ابن سعود نوشته شیخ عفیف الدین عبدالله بن‌داود حنبلی تمجید کرده است.

  1. السیف الباتر لعنق المنکر علی الاکابر: علوی بن احمد الحداد (م 1232ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

نویسنده از علمای حضرموت بود و دو کتاب در رد عقاید محمد بن‌عبدالوهاب و دعوت او تألیف کرد.

  1. سیف الجبار المسلول علی أعداء الأبرار: شاه فضل الرسول قادری بدایونی(1213-1289ق)، استانبول: مکتبة ایشیق، 1395ق/1975م، 91ص.

بیان گوشه­ای از جنایات وهابیت مثل جنایت آنها در محرم 1321ق در مسجدالحرام است. این رساله همچنین به ضمیمه کتاب فتنة الوهابیة از زینی دحلان آمده است. این کتاب در هند و ترکیه نیز با این مشخصات منتشر شده است: هند، 1260ق/ 1849م، 46ص؛ استانبول: وقف الاخلاص، 1412ق/1992م.

  1. السیوف المشرقیة لقطع أعناق القائلین بالجهـة والجسمیة: علی بن محمد المیلی جمالی(م1248ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

نویسندة مالکی مذهب و اهلِ تونسِ این کتاب، به نقد برخی از عقاید وهابیون همچون تجسیم پرداخته است.

  1. الصارم المسلول علی من انکر التسمیة بعبد النبي و عبدالرسول، او، شفاء قلب کل سوول في جواز من تسمی بعبد النبي و عبدالرسول: محمد عابد السندی(1190-1257ق)، تحقیق عبده محمد جان بن عبدالله النعیمی، کراچی: المکتبه المجددیه النعیمیه، 1428ق/2007م، 54ص.
  2. صلح الإخوان من أهل الإیمان و بیان الدین القیم في تبرئة ابن تیمیه و ابن القیم: داود بن سلیمان بغدادی نقشبندی (1231-1299ق)، بمبئی: مطبعة نخبة الاخبار، 1306ق.

نویسنده در این رساله تأکید بر حیات برزخی اموات کرده است و اینکه اموات دارای شعور و احساس هستند. این کتاب با عنوان صلح الاخوان في الّرد علی من قال علی المسلمین بالشرک والکفران في الرد علی الوهابیة لتکفیرهم المسلمین نیز منتشر شده است.

  1. الصواعق والرعود في الرد علی ابن سعود: عبدالله بن‌داود الزبیری (م1225ق)، تلخیصِ محمد بن بشر، امارات، بی‌تا.

کتابی با بیست مقاله در رد عقاید محمد بن‌عبدالوهاب، نوشته نویسنده­ای حنبلی مذهب است.

  1. عقد نفیس في رد شبهات الوهابی التعیس: اسماعیل بن‌محمدباشه تمیمی تونسی (1164-1248ق)، تونس، بی‌نا، بی‌تا.

نویسنده مالکی‌مذهب این کتاب دارای نوشته دیگری با عنوان المنح الالهیة در رد عقاید محمد بن‌عبدالوهاب و پیروانش است.

  1. عقود اللآل فی التوسّل بالنبی والآل: محمود محمد قابادو (1230- 1288ق)، تونس، بی‌نا، بی‌تا.
  2. غسل الدرن عما رکبه هذا الرجل (محمد بن‌عبدالوهاب) من المحن: عثمان بن‌عبدالعزیز بن منصور تمیمی (م1282ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.

یکی از قضات اهل سدیر به نقد و بررسی دیدگاه‌ها و عقاید محمد بن‌عبدالوهاب پرداخته است.

  1. فتنة الوهابیة: احمد بن زینی دحلان (1232-1304ق)، استانبول: مکتبة الحقیقة، 1411ق/1991م، 152ص.

این رساله به این موضوع اشاره دارد که در زمان سلطنت سلطان سلیم سوم، حوادث زیادی اتفاق افتاد که فتنه وهابیت یکی از آنهاست و وهابیون بر حجاز و حرمین مسلط گردیدند و شامی­ها و مصری­ها را از عمل حج باز داشتند.

این رساله به ضمیمه رساله الصواعق الإلهیة فی الرد على الوهابیة از سلیمان بن‌عبدالوهاب نجدی نیز آمده است.

اطلاعات چاپ­های دیگر این کتاب این‌چنین است: ترکیه: دارالشفقة، 1357ق/1978م، 24ص؛ استانبول: حسین حلمی بن سعید، 1978م، 59ص؛ استانبول: بی‌نا، بی‌تا، 24ص؛ این کتاب به زبان‌های مختلف از جمله انگلیسی، فرانسوی، اردو و فارسی ترجمه شده است. اطلاعات کتاب‌شناسی ترجمه­های فارسی این کتاب در زیر آمده است:

سرگذشت وهابیت (در آغاز پیدایش)، ترجمه: ابراهیم وحید دامغانی، تهران: گلستان کوثر، چاپ اول، 1376، 34ص، پالتویی؛ فتنه وهابیت، ترجمه محمدرضا دین پرور، تهران: مسجد قبا، 1367، 30ص؛ فتنه وهابیت، ترجمه: همایون همتی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، مرکز چاپ و نشر، 1367، 59ص؛ تهران: نشر مشعر، 1386، 64ص؛ فتنه وهابیت سلفیگرى، ترجمه: علی اصغر رضوانی، قم: مسجد مقدس جمکران، 1385، 45ص، رقعی.

  1. فصل الخطاب من کتاب الله وحدیث الرسول وکلام العلماء في مذهب ابن عبد الوهاب: سلیمان بن‌عبدالوهاب نجدی (1200-1233ق)، تحقیق لجنة من العلماء، قاهره: بی‌نا، 1306ق، 176ص؛ استانبول: مکتبة ایشیق کتبوی، 1399ق، 176ص.

این کتاب یکی دیگر از آثار سلیمان بن‌عبدالوهاب برادر محمد بن‌عبدالوهاب در رد عقاید وی است. این اثر در مکتبة ایشیق ترکیه در سال 1399 قمری و در نشر مشعر به سال 1391 در 176صفحه نیز انتشار یافته است. همچنین با عنوان حجة فصل الخطاب فی إبطال مذهب محمد بنعبدالوهاب و هی رسالة المولف الی حسن بن عیدان (مقدمه محمدحسین حسینی جلالی، شیکاگو: مدرسه آزاد شیکاگو، 1427ق، 67ص) نیز منتشر شده است. این کتاب با نام الصواعق الاهیة في الرد علی الوهابیة نیز توسط ناشرین مختلف به چاپ رسیده است.

  1. القول المقنع في الرد على الألباني المبتدع: عبدالله بن‌محمد بن‌صدیق غماری (1328-1413ق)، مغرب: طنجة، مؤسسة التألیف والطباعة، 1406ق/1986م، 24ص.
  2. کنز المطالب في فضل البیت الحرام وفي الحجر والشادروان وما في زیارة القبر الشریف من المآرب: حسن عدوی حمزاوی(1221ــ1303ق)، قاهره، بی‌نا، 1282ق/1865م، 244ص.

این اثر از نویسنده­ای مالکی‌مذهب و مصری در رد عقاید وهابیت درباره زیارت قبر پیامبر6 است. این کتاب اولین بار در شهر فاس مغرب در 1280ق به چاپ رسید.

  1. لزوم إتباع مذاهب الأئمة حسماً للفوضى الدینیة: محمد بن‌محمود الحامد (م1289ق)، قاهره: دارالأنصار، 1403ق/1983م، 47ص.

این کتاب ردیه­ای بر دعوت محمد بن‌عبدالوهاب و پیروان وی است. این کتاب در برخی کشورهای دیگر از جمله اردن و سوریه با این مشخصات منتشر شده است: اردن: الزرقاء، مکتبة المنار، 1403ق/ 1983م، 43ص؛ سوریه: حماة، مکتبة دار الدعوة، 1390ق/1970م، 52ص.

  1. لمع الشهاب فی سیرة محمد بن‌عبدالوهاب.

این رساله از مؤلفی ناشناس است و در سال 1233ق تألیف شده است. متن این رساله در کتاب الرد علی الوهابیة؛ نصوص الشرق الاسلامی (حمادی الردیسی و اسماء نویرة، بیروت: دارالطلیعة، 2012) در صفحات 150 تا 157 آمده است.

  1. مطالع السعود بطیب أخبار الوالی داود؛ تاریخ العراق ونجد من سنة 1188ق/1747م إلى سنة 1242هـ: عثمان بن سند بصری نقشبندی (1180-1242ق)، تحقیق عماد عبد السلام رؤوف، بیروت: الدار العربیة للموسوعات، 1431ق/2010م، 678ص.

نویسنده این کتاب از فقهای حنبلی مذهب معاصر محمد بن‌عبدالوهاب است که مخالفت خود را با دعوت وی ابراز داشته است. ناشرین مختلف اقدام به نشر آن کرده‌اند؛ از جمله:

تحقیق سهیلة عبد المجید القیسی و عماد عبد السلام رؤوف: بغداد: الدار الوطنیة للنشر، 1411ق/1991م، 500ص؛ عراق: موصل، مطبعة دارالحکمة، 1991م، 500ص.

همچنین امین حسن مدنی حلوانی آن را تلخیص و کتاب در قاهره و بمبئی با این مشخصات وارد بازار نشر شده است: خمسة و خمسون عاماً من تاریخ العراق 1188-1242ق، و هو، مختصر کتاب مطالع السعود بطیب أخبار الوالی داود، قاهره: مکتبة الفتح/1950م، 231ص.

مختصر تاریخ عثمان بن سند البصری، المسمى، بمطالع السعود بطیب أخبار الوالی داود، بمبئی: المطبعة الحسینیة، 1304ق/1886م، 64+7ص؛ تحقیق محب الدین الخطیب، قاهره: المطبعة السلفیة، 1371ق/ 1950م، 231ص.

  1. المعتقد المنتقد، شاه فضل الرسول القادري البدایوني(1213-1289ق)، تعلیق أحمدرضا خان قادری بریلوی، استانبول: مکتبة حامدیة، 1403ق/1983م، 270ص.

چاپ دیگری از این کتاب با عنوان دیگری و با این مشخصات موجود است: تنقیة الإیمان من عقائد مبتدعة الزمان: المعتقد المنتقد، بی‌جا، المقطم للنشر، 1428ق/2008م، 345ص.

  1. المنح الإلهیة فی طمس الضلالة الوهابیة: اسماعیل بن محمدباشه تمیمی تونسی (1164-1248ق)، مقدمه محمد حسین حسینی الجلالی، شیکاگو: اپن اسکول، 1427ق، 180ص.

نویسنده از فقهای مالکی مذهب بوده است. این رساله در مجموعه مقاله زیر نیز به چاپ رسیده است:

الرد علی الوهابیة؛ نصوص الغرب الاسلامی، بیروت: دارالطلیعة، 2008م، ص 169-270.

  1. المنحة الوهبیة في الردّ علی الوهابیة: داود بن‌سلیمان بغدادی نقشبندی (1231-1299ق)، استانبول: مکتبه ایشیق، 1394ق، 44ص.

این نوشتار کیفیت شنیدن مردگان و ظهور کرامات از طرف بزرگان ایشان را تبیین می­کند و به زندگانی حقیقی پیامبران در آرامگاه­هایشان می­پردازد. چاپ­های دیگری از این کتاب نیز موجود است؛ از جمله: استانبول: مکتبة الحقیقة، 1414ق/1994م؛ هند: بمبئی، 1305ق.

  1. المنهل السیال في الحلال والحرام، سیدمصطفی بن‌رمضان بُرُلسی بولاقی (1215-1263ق)، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  2. النشر الطیب على شرح الشیخ الطیب: ادریس بن احمد حسنی وزانی (م1272ق)، قاهره: المطبعة المصریة، 1349ق/1929م، 2 جلد.

چاپ دیگری از این کتاب با این مشخصات موجود است: قاهره: دار الکتب الحدیثة، 1352ق، 2جلد.

  1. النقول الشرعیة في الرد علی الوهابیة: حسن بن عمر شطی (1205-1274ق)، تحقیق بسام حسن عمقیة، دمشق: دار غار حراء، 1997م، 90ص.

نویسنده این کتاب از مخالفین سرسخت محمد بن‌عبدالوهاب بود و نسبت ادعای نبوت به او داده بود. کتاب او شامل پنج فصل است. در فصل اول به بحث اجتهاد می‌پردازد و اینکه هر کسی نمی­تواند ادعای اجتهاد کند. فصل دوم در مورد شرک و بدعت و اقسام آن است. در فصل سوم به این مقوله پرداخته که انبیا و شهدا در قبور خویش مرده نیستند، بلکه دارای حیات واقعی هستند. در فصل چهارم درباره جایز بودن توسل و استغاثه و شفاعت توضیحاتی داده شده و در فصل پنجم استحباب زیارت قبور آمده است.

 

 

 

 

نام
نام خانوادگی
ایمیل
متن