منبع :  کتاب پراکندگی سلفی گری وهابیت در جهان

یکی دیگر از جریانات سلفی در جهان اسلام، جریان سلفی زیدی یمن است که از قرن نهم هجری به بعد در زیدیه یمن پدیدار شدند. در این قرن اندیشمندانی ظهور یافته که به تفکر سلفی گرایش پیدا کردند و کم کم از زیدیه معتزله یازیدی اهل بیتی فاصله گرفتند. این افراد به رد و نقض افکار مطرح در زیدیه پرداخته و اندیشه و افکار اهل حدیث اهل سنت و ابن تیمیه را به زیدیه وارد کردند. زیدیه که تا آن زمان در فقه و کلام گرایش عقلی داشت و معتزله نزدیک بود، با ظهور این افکار به سوی اهل سنت گرایش پیدا کرده، مروج افکار احمد بن حنبل، ابن تیمیه وهابیت گردید و این چنین به احادیث مروی از طریق اهل سنت متمایل شد.  این چرخش از ابن الوزير در قرن نهم هجری شروع شد و در قرون بعد به وسیله فرزندان و شاگردان وی ادامه یافت. درقرن یازده حسن بن احمد جلال این راه را ادامه داد ودر قرن دوازدهم این فکر تجدید حیات دوباره یافت. در این قرن دونفر از بزرگان زیدیه به نام های صالح بن مهدی مقبلی و محمد بن اسماعیل ابن الامير به دفاع از تفکر سلفیه پرداخته و حتی ابن الامير رساله­ای در تأیید دیدگاه های محمد بن عبدالوهاب نوشت. این گرایش در قرن سیزدهم باظهور محمد بن علی شوکانی به اوج خود رسید و در اصول و فروع به حنابله نزدیك گردید. مدرسه شوکانی تا کنون در یمن پایدار مانده و اکنون دو طیف مختلف در زیدیه وجود دارد؛ یکی از آنها، همان خط اصیل زیدیه قاسمیه است که افکار اندیشمندان سابق زیدیه را ترویج می کند که می توان از این با عنوان «زیدیه اهل بیتی» یا «زیدیه معتزلی» یاد کرد که جریان الحوثی ها به طیف زیدیه اهل بیتی وابسته است و دیگری جریان زیدیه سلفی یازیدیه سنی است که به وسیله عربستان در حال تقویت است و تا کنون بیش از شصت و پنج حوزه علمیه در یمن از سوی این جریان با کمک آل سعود تاسیس شده است.[1]

یکی دیگر از سلفیان زیدیه، محمد بن اسماعیل معروف به ابن الامير از سادات و نسل امام مجتبی (ع) است که در سال ۱۰۹۹ ق در یمن متولد شد و سپس راهی مکه گردید و نزد علمای مکه درس خواند و به شهرش بازگشت. ابن الامير کتاب ضوء النهار حسن بن احمد جلال (م ۱۰۸۶ق) را که بر مشی سلفیان بود، تدریس کرده و بر آن حاشیه ای نوشته و نام آن منحة الغفار على ضوء النهار نامید. در اواخر عمر وی وهابیت در عربستان ظهور کرده؛ ابن الامير به سرعت آن را تأیید نمود، ولی هنگامی که فهمید که وهابیت مسلمانان را کافر می دانند از تأیید خود پشیمان گشته و افعال و اعمال وهابیت در کشتار مسلمانان را تقبیح کرد. وی در سال ۱۱۸۲ق از دنیا رفت.[2]

ابن الأمير در رساله ای با عنوان تطهير الاعتقاد من إدران الإلحاد با تأثیر پذیری از ابن تیمیه، زیارت اهل قبور را مشابه عمل مشرکین دانسته و نذر برای مردگان و طواف پیرامون قبر را حرام و شرك دانسته است. او همچنین بنای بر قبر حضرت رسول الله را عملی اسلامی ندانسته و می گوید: «این بنا ساخته صحابه و علمای امت نیست، بلکه برخی از سلاطین مصر آن را ساخته اند».[3] دیدگاه های وی بسیار شبیه اعتقادات ابن تیمیه است و در این زمینه می نویسد: «هر کس اعتقاد به قبری دارد و او را نافع یا ضار می داند یا از آن حاجتی می خواهد... یا به آنها متوسل می شود، یا نذری برای زنده یا مرده می کند، یا طلب حاجتی از آن دارد. تمام اینها شرك است و رفتار جاهلیت».[4] ایشان نه تنها به جای اینکه در تصحیح عمل مسلمین کوشا باشد، بلکه اگر کسی هم درصدد آن برآید، انکار می کند. وی در این زمینه می نویسد: «اگر شما بگویید که قبوریون می گویند: ما خدا را عبادت کرده و نماز و روزه و حجمان برای خدا است، ما جواب می دهیم که این جهل است. در دل آنها شرك وجود دارد و دعا و ندا و توسل و استغاثه ونذر این افراد نشانه اعتقاد آنها به پرستش قبور است».[5] امروزه آثار ابن الامير صنعانی همچون کتاب سبل السلام وی در دنشگاه های عربستان تدریس می گردد که نشان از اعتبار افكار ابن الأمير نزد وهابیان دارد.

از دیگر بزرگان سلفیه زیدیه، محمد بن علی شوکانی است که در سال ۱۱۷۲ق در یمن متولد گردید. وی در یمن درس خواند و در سال ۱۲۰۹ق قاضی یمن شد و در سال 1250ق در صنعا از دنیا رفت. یکی از مهم ترین آثار وی نیل الاوطار است.[6] وی شاگرد شاگردان ابن الامير صنعانی است که تفکرات سلفی را از ایشان اخذ نموده است.[7] شوکانی در البدر الطالع می نویسد: «من صحيح مسلم، فتح الباری، سنن ابن ماجه و تمام سنن ترمذی را نزد عبدالقادر بن احمد، شاگرد ابن الامير خواندم. او بیشترین تأثیر را در من داشت».[8] شوکانی درباره مغربی استاد دیگرش می نویسد: «... صحيح مسلم، صحیح بخاری، سنن أبي داود و شرح بلوغ المرام را نزد ایشان خواندم...».[9]

شوکانی قبل از اینکه زیدی باشد، يك سلفی تمام عیار است. او در بحث صفات خبری به تجسیم و تشبیه متمایل شده و درباره کرسی می نویسد: «ظاهر این است که کرسی جسمی است که آثار خاص خود را دارد و دلیلی بر عدول از معنای حقیقی وجود ندارد. اختلاف سلف درباره اثبات جهت برای خداوند معروف است. معیار ما کتاب و سنت است و شکی نیست که این لفظ بر ظاهر غالب خود باید حمل گردد».[10]

شوکانی در رساله التحف على مذهب السلف درباره صفات خبری می نویسد: «حق این است که فهم سلف بهتر از خلف بوده و اصحاب و تابعین آیات و روایات را بر ظاهرش حمل کرده و از قیل و قال پرهیز می کردند. بنابراین باید همان راه سلف را رفت و از تفکر آنها تبعیت کرد. سلف می گوید: ما استوا را برای خدا قائلیم، ولی از کیفیت آن خبر نداریم».[11]

شوکانی که راه ابن تیمیه را در پیش گرفته بود، رساله ای در تحریم بنای قبور نوشته و نام آن را شرح الصدور في تحريم رفع القبور نهاد. وی در این زمینه ادعای عجیبی کرده و می نویسد: «تمام مردم، از سابق و لاحق، اول و آخر، از زمان صحابه تا کنون اتفاق دارند که رفع قبور و بنای بر آنها بدعت است و پیامبر وعده عذاب بر فاعل آن داده است و هيچيك از مسلمانان در این زمینه مخالفتی نکرده است، ولی گویا امام یحیی بن حمزه مقاله ای نوشته و بنای بر قبور را جایز دانسته است و کسی غیر از ایشان این مطلب را بیان نکرده و تمام کسانی که در فقه، این را قبول کرده اند به او اقتدا کرده اند».[12]

شوکانی در این مسئله خود را به تجاهل زده و عمل صحابه در بقای بنای قبور انبیا در ایران و شام را نادیده گرفته است. قبر حضرت ابراهیم (علیه السلام) در شام، قبر حضرت دانیال (علیه السلام) در شوش، قبر سلمان در مدائن، نشانه توجه مسلمین به این قبور است. ثانیأ تمام علمای شیعه و تمام اندیشمندان عرفان و تصوف و اکثر علمای اهل سنت این کار را جایز می دانند. یقینا خود شوکانی مقابر بزرگانی مثل الهادي إلى الحق و دیگر اندیشمندان زیدی را که بنا بر آنها ساخته شده است دیده و خود می داند که بسیاری از بزرگان بر قبور آنها وارد شده و سوره ای از سوره های قرآن را خوانده اند، ولی عجیب است که این گونه منکر جواز، آن هم به اتفاق تمام علمای مسلمین است. احتمالا منظور از تمام مسلمین یعنی ابن تیمیه و پیروان آن، زیرا شاید دیگران را مسلمان نمی­داند.

امروزه سلفيه زیدیه با حمایت های وهابیت در یمن حضور پررنگی دارند و در پی ترویج افکار سلفیان می باشند و مدارس و مساجد پررونقی در یمن ایجاد کرده است. آمار دقیقی از سلفيان زیدی مذهب در دست نیست و شاید بتوان تخمین زد که حدود یک سوم یا نیمی از زیدیان سلفی باشند که از نظر جمعیتی حدود سه میلیون نفر می باشند.

 

 


 

[1] . .. بنگرید به مصاحبه دکتر عصام العماد با افق حوزه سال ۱۳۸۸

[2] . جمعی از نویسندگان، ابن الامير و عصره، ص۱۲۵ به بعد؛ نیز بنگرید: شوکاني، البدر الطالع، ص14۹- 655. ۲.

[3] . مجموعة رسائل في علم التوحید، رساله تطهير الاعتقاد من إدران الالحاد، ص۰۲-۰۳. ٣.

[4] . همان، ص۳۷.

[5] . همان، ص45-46

[6] . الامام الشوكاني رائد عصره، ص۳۳۱-۳۳۹.

[7] . شوکاني، البدر الطالع، ص۳۷۸.

[8] . همان، ص۳۶۹-۳۷۵، ش۲۶۳.

[9] . همان، ص۲۰۹-۲۱۱، ش۱۲۷.

[10] . شوکاني، فتح الغدیر، ج۱، ص۲۷۲؛ نیز بنگرید: جعفر سبحاني، الزيدية في موكب التاريخ، ص44،445.

[11] . التحف على مذهب السلف، ص۱۳ و ۱۷ و ۱۹ و ۲۳ و 26.

[12] . مجموعة رسائل في علم التوحید، رساله شرح الصدور، ص۶۹-۷۰

نام
نام خانوادگی
ایمیل
متن