پرسش

آیا تعریف محمد بن عبدالوهاب از توحید صحیح است یا نه؟

محمد بن عبد الوهاب در ابتدای کشف الشبهات می نویسد: «أن التوحيد هو إفراد الله سبحانه بالعبادة»[1]؛ توحید عبارت است از اینکه خداوند سبحان را در عبادت یکی دانست. آیا تعریف محد بن عبدالوهاب از توحید صحیح است یا ناقص است؟؟


[1]- محمّد بن عبد الوهّاب (م 1206)، كشف الشبهات، وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد، المملكة العربية السعودية، چاپ اوّل، 1418 هـ.ق. ص 3.

پاسخ

پاسخ

همه مسلمانان قبول دارند که یکی از جنبه‌ های توحید، توحید در عبادت و پرستیدن خداوند متعال می‌باشد ولی آیا توحید فقط همین است؟! این اشکال به او وارد است که توحید را کامل ندیده و بخشی از توحید را تعریف کرده است. و با اینکه هنوز معنای توحید را دقیق نمی دانسته، مدعی بوده سایر علما معنای توحید را نمی دانند.

دلیل:

1. اگر به آیات قرآن مراجعه کنیم می بینم خداوند متعال مساله توحید را فقط توحید در عبادت ندانسته اند بلکه آیات زیادی داریم  که توحید در ذات؛ توحید در افعال، توحید در صفات و سایر جبنه های توحید را بیان فرموده اند، مانند: قُـلْ هُوَ اللَّهُ أحَد (توحید:1)؛ «بگو او خدایی است یگانه»؛ وَإِلَـهُكمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لاَّ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ... (بقره:163)؛ «و معبود شما، معبودی یگانه است كه جز او معبودی نیست»؛ که در این آیات مساله توحید در یکی دانستن خداوند متعال نیز مطرح است یا همان واحد و احد بودن الله که از آن در توحید ذات و هم در توحید در صفات هست مطرح می باشد.

2️. شارحین این کتاب هم به این اشکال پی برده اند به همین دلیل وقتی این کتاب را شرح زده اند اکثرا اشاره کرده اند که توحید اقسام دیگر و یا تعریف دیگری دارد.

براي نمونه محمد بن ابراهیم آل شیخ وهابی تکفیری در شرح «کشف الشبهات» خود اینگونه آورده است:

«نعرف أن التوحيد ثلاثة أقسام: الأول: توحيد الألولهية والعبادة؛ وهو المَعنِيّ هنا. الثاني: توحيد الربوبية؛ وهو العلم والإقرار بأن الله هو الخالق الرازق المدبر وحده. الثالث: توحيد الأسماء والصفات»[1]؛ می دانیم توحید سه قسم دارد. اول توحید در الوهیت و عبادت: که اینجا قصد شده است و دوم: توحید ربوبیت و آن علم و اقرار به این است که الله تنها خالق رازق و مدبر است  و سوم: توحید اسماء و صفات.

نکته قابل تامل این است که در تقسیم این توحید به 3 قسم هم ایراداتی وارد است چنانچه برخی از محققین معاصر نوشتند: «براي این تقسیم بندی نه در آیات کتاب خدا، نه در سنت پیامبر، نه در اقوال صحابه، نه در اقوال تابعین، نه در اقوال تابعین تابعین، نه در اقوال احمد بن حنبل (امام حنابله)، و نه در هیچ یک از کتب عقاید اهل سنت، اثری مشاهد نم یشود؛ تا اينكه در قرن هشتم هجری توسط ابن تیمیه اختراع گردیده و این بدعت پایه گذاری شد؛ اما واقعیت آن است که اگر ثقلین (جن و انس)، به همراه ابن تیمیه جمع شوند، تا این تقسیم را ولو با یک روایت جعلی، نزد احدی از قدما اثبات کنند، نخواهند توانست»[2]. براي توحيد اقسام ديگري نيز وجود دارد؛ مانند توحيد در اطاعت، توحيد در استعانت، توحيد در محبت، توحيد در حاكميت، توحيد در ذات و ... كه در اين تقسيم بندي وهابیت از توحيد، به هيچ كدام از آن اشاره نشده و لذا اين تقسيم جامع افراد نيست.[3]

 بن عثیمین وهابی تکفیری نیز در شرح کشف الشبهاتش آورده است: «وهناك تعريف أعم للتوحيد وهو: إفراد الله سبحانه وتعالى بما يختص به»[4]؛ اینجا تعریف اعمی برای توحید است و آن یکی دانستن خداوند سبحان و متعال در آنچه مختص به او است.

3️. علمای بزرگ اهل سنت و جماعت توحید را از گذشته بارها بحث کرده و برای مردم تبلیغ کرده اند و تعاریف دقیق تری از این تعریف ناقص بیان کرده اند.

مانند آنچه که کمال الدین بن ابی شریف المقدسی آورده اند: «التوحيد هو اعتقاد الوحدانية في الذات والصفات والأفعال»[5].؛ توحید اعتقاد به وحدانیت خداوند در ذات و صفات و افعال است.

 باجوری می نویسد: «وهو إفراد المعبود بالعبادة مع اعتقاد وحدته والتصديق بها ذاتا وصفاتا وأفعال»[6]. توحید یکی دانستن معبود در عبادت با اعتقاد و تصدیق به وحدت در ذات و صفات و افعال است.

شعرانی می نویسد: «وأما التوحيد فقد قال أهل السنة، وجميع الصفاتية: إن الله تعالى واحد في ذاته لا قسيم له، وواحد في صفاته الأزلية لا نظير له، وواحد في أفعاله لا شريك له»[7].

بنابراین تعریف محمد بن عبدالوهاب نجدی از توحید ناقص است و جامع افراد و مانع اغیار نیست.


[1]- محمد بن إبراهيم بن عبد اللطيف آل الشيخ، شرح كشف الشبهات الناشر: طبع على نفقة محمد بن عبد الرحمن بن قاسم، چاپ اول، 1419ق. ص 20.

[2] قاضی زاده، بررسی دیدگاه سلفیان در تقسیم توحید، ص4.

[3] همان، 6.

[4]- محمد بن صالح العثيمين ،شرح كشف الشبهات ويليه شرح الأصول الستة الناشر: دار الثريا للنشر والتوزيع، الرياض، چاپ اول، 1416 هـ - 1996 م. ص 15.

[5]- كمال الدين محمد شافعى، المسامرة‘ شرح المسايرة في العقائد المنجية في الآخرة - بيروت، چاپ: اول، 1425ق. ص 71.

[6]- باجوری، إبراهيم بن محمد، حاشية الباجوري المسماة تحفة المريد على جوهرة التوحيد، مطبعة: دار السلام للطباعة والنشر والتوزيع والترجمة، چاپ اول، 1422 - 2002 م. ص 38.

[7]- أبو الفتح محمد بن عبد الكريم بن أبى بكر أحمد الشهرستاني (المتوفى: 548هـ)، الملل والنحل، الناشر: مؤسسة الحلبي، ج1، ص42.

نام
نام خانوادگی
ایمیل
متن