منبع :  شناخت وهابیت؛ نجم الدین طبسی
پرسش

ابن تیمیه با استدلال به اینکه نذرهای مسلمانان برای ائمه (ع) و صالحین شبیه نذرهای مشرکان و یهود و نصاراست، و لذا آن را حرام و بدعت دانسته است، در جواب این استدلال چه باید گفت؟

پاسخ

یکی از اشتباهات و لغزش های مهم ابن تیمیّه همین تفکر است. وی بدون اینکه در حقیقت اعمال و رفتار مسلمانان تأمل و دقت کند به صرف مشابهت ظاهری اعمال مسلمانان به اعمال مشرکان و یهود و نصارا به تکفیر مسلمانان می پردازد. اگر ظاهر عمل و مشابهت داشتن به اعمال مشرکین و یهود و نصارا را ملاک حرمت اعمال مسلمانان بدانیم، باید بسیاری از اعمال دیگر مسلمانان مانند اکثر اعمال و مناسک حج را نیز تحریم کنیم، زیرا طواف دور خانه خدا شبیه چرخیدن مشرکان به دور بت هایشان است و بوسیدن خانه خدا و حجرالاسود شبیه بوسیدن بت ها توسط مشرکان است و قربانی کرد ن در ایام حج مانند قربانی کردن مشرکان برای بت هایشان است.

ما معتقدیم با توجه به شایع و رایج بودن چنین نذرهایی میان مسلمانان که ابن تیمیّه نیز در ضمن مطالبش به این سیره اعتراف کرد، نباید با کوچکترین بهانه و به صرف مشابهت ظاهری به اعمال مشرکان، به اعتقادات و باورهای تمامی مسلمانان حمله کنیم و به تکفیر آنان بپردازیم، بلکه راه معقولانه و منطقی این است که با واکاوی و دقت و تأمل در عمل مسلمانان، به واقع مطلب و مقصود اصلی مسلمانان پی برده و تا جایی که امکان دارد اعمال و رفتار مسلمانان را حمل بر صحت کنیم و از تکفیر مسلمانان اجتناب کنیم، زیرا بر اساس روایات نقل شد، موظفیم گفتار و رفتار مسلمانان را تا جایی که امکان دارد بر بهترین محتملات حمل کنیم و نیت های قبلی آنان را در اعمالشان ملاک و معیار قرار دهیم[1]. رفتار شناسی و واکاوی نذرهای مسلمانان نیز همین اقتضا را دارد.

واکاوی نذرهای مسلمانان

مسلمانان هرچند در ظاهر برای قبور و صاحبان قبور نذر می کنند اما هدف آنان از چنین نذرهایی تقرب به خداوند است نه صاحبان قبور، زیرا همه نذرکنندگان می دانند که قبور و صاحبان قبور به طور مستقیم هیچ بهره ای از پول ها، طلاها، نقره ها، حیوانات، مواد غذایی و پوشاک نذر شده نمی برند، بلکه مقصود مسلمانان از این گونه نذرها این است که با توجه به نذری که کرده اند و پس ازبرآورده شدن حاجاتشان از سوی خداوند، اقلامی را به عنوان صدقه به این مکان ها بدهند تا در مواردی که متولیان این امکنه صلاح می دانند، صرف شود و ثواب آن را به روح صاحب قبر هدیه کنند. متولیان این مکان ها نیز باتوجه به کثرت مراجعه کنندگان، وجوه و اقلام نذر شده را در کمک به فقرا، ساختن مساجد مجاور، ساختن مکان های فرهنگی جهت برگزاری کلاس های آموزش قرآن و احکام، اطعام نیازمندان و غیره مصرف می کنندو بنا به اعتراف ابن تیمیّه صدقه دادن از طرف اموات جایز است و اموات نیز از صدقاتی که احیاء از طرف آ نان می دهند، بهره مند می شوند.

پس از تأمل و دقت در نذرهای مسلمانان باید گفت: هنگامی که شخص نذر کننده می گوید: «این گردنبند نذر فلانی» در واقع می گوید: « اگر خداوند بیماریم را بر طرف کند، این گردنبند را صدقه می دهم تا ثواب آن مال فلانی باشد» اما به خاطر اختصار از عبارت «این گردنبند نذر فلانی» استفاده می کند.

عزامی شافعی با انتقاد از ابن تیمیّه و همفکرانش در تکفیر مسلمانان، به تحلیل نذرهای مسلمانان پرداخته و می نویسد: اگر در مورد انگیزه مسلمانان ازنذرهایشان برای انبیا و صالحان تحقیق کنیم به این نتیجه می رسیم که مسلمانان انگیزه ای جز صدقه دادن از طرف آنان و اهدای ثواب آن به روح اموات ندارند و تمامی مسلمانان (حتی ابن تیمیّه) صدقه دادن از طرف اموات و اهدای ثواب به روح آنان را جایز و مشروع می دانند و روایات صحیح السند و مشهوری نیز دراین رابطه وجود دارد که ماجرای سعدبن عباده یکی از این روایات است.[2]

سعدبن عباده خدمت پیامبر اکرم (ص) عرض کرد: ای رسول خدا! مادرم از دنیا رفته است. ارزش و ثواب کدام صدقه بیشتر است (تا از طرف مادرم صدقه بدهم)؟ پیامبر اکرم(ص) فرمودند: آب.

سعدبن عباده به فرمایش پیامبر اکرم(ص) عمل کرد و چاهی حفر کرد و آن را از طرف مادرش صدقه داد و گفت: «هذه لأمّ سعد».[3]

عزامی در ادامه به منشأ اشتباه ابن تیمیّه و همفکران او اشاره می کند و می نویسد: کسانی که نذر برای انبیا و صالحان را تحریم می کنند فکر کرده اند لام در «نذر لفلان» یا «هذه لأمّ سعد» با لام در «نذرت لله» و «صلیت لله» یکی است. در حالی که لام در «نذرت لفلان» یا «هذه لأمّ سعد» مانند لام در ((إنَّمَا الصَّدَقَتُ لِلفُقَراءِ))[4]جهت مصرف صدقات و نذرها را بیان می کند و مشخص می کند که صدقات و نذرها باید در چه جهتی و در کجا مصرف شوند، اما لام در «نذرت لله» و «صلیت لله» لام غایت است.[5]

خالدی نیز حقیقت نذرهای مسلمانان برای انبیا و علما را صدقه دادن احیاء از طرف اموات می داند و با تشبیه «نذرتُ لفلان» به «ذبحتُ لمیتی» و «ذبحت للضیف» معتقد است همان طور که مسلمانان وقتی می گویند: « این حیوان را برای مرده ام ذبح کردم» مقصودشان این است که حیوان را برای رضای خدا ذبح کرده و گوشت آن را از طرف اموات صدقه بدهند و ثواب آن را به روح اموات هدیه کنند، یا هنگامی که می گویند: «این حیوان را برای مهمان ذبح کردم» مقصودشان این است که حیوان را برای رضای خدا ذبح می کنند، اما آمدن مهمان باعث شد تا حیوان را ذبح کنند (آمدن مهمان علت ذبح است)، در نذرها و ذبح حیوانات برای انبیا و اولیا نیز کار را برای رضای خدا انجام می دهند و هدفی جز اهدای ثواب آن به روح اموات ندارند.[6]

سوالی که شاید در ذهن خواننده باقی مانده باشد این است که اگر چنین نذرهایی در واقع صدقه از طرف اموات محسوب می شود، صدقه را در هر مکانی می توان داد، اما مسلمانان مکان های خاصی مانند مشاهد مشرفه و مقابر علما و صالحان را انتخاب می کنند؟

در پاسخ این سؤال نیز باید گفت: مسلمانان به خاطر خصوصیت و یا شرافت و جایگاه خاص برخی مکان ها و برای مضاعف شدن ثواب صدقه، این مکان ها را انتخاب می کنند و انتخاب مکان خاص برای نذر و صدقات در زمان پیامبر(ص) نیز سابقه دارد، کما این که شخصی در زمان رسول گرامی اسلام (ص) نذر کرده بود حیوانی را در محلی به نام بُوانه[7] ذبح کند. پیامبر اکرم(ص) از ترس این که مبادا در محلی که ناذر نذر کرده بود، بت های مشرکان نگهداری شود و ذبح نیز طبق عادت و رسوم مشرکان صورت گیرد، وقتی اطمینان پیدا کردند که بوانه محل نگهداری بت های مشرکان و محل اجتماع و عیدگاه آنان نیست، به شخص نذر کننده فرمودند: به نذر خود وفا کن و حیوان را در همان مکانی که نذر کرده ای، ذبح کن.[8]

پاورقی ها

[1] - «سمعت رسول‌الله (ص) یقول: إنّما الأعمال بالنبات و إنّما لکلّ امریء مانوی». بخاری، الجامع الصحیح معروف به صحیح بخاری: ج 1، ص2،‌باب کیف کان بدء الوحی إلی رسول الله(ص).

[2] - «قال العزامی فی فرقان القرآن: و قال- یعنی ابن تیمیّه- من نذر شیئاً‌ للنبیّ(ص) أو غیره من النبیین و الأولیاء من أهل القبور أو ذبح له ذبیحة کان کالمشرکین الذین یذبحون لأوثانهم و ینذرون لها، فهو عابد لغیرالله، فیکون بذلک کافراً و یطیل فی ذلک الکلام و اغترّ بکلامه بعض من تأخر عنه من العلماء ممن ابتلی بصحبته أو صحبة تلامیده و هو منه تلبیس فی الدین و صرف إلی معنی لا یریده مسلم من المسلمین و من خبر حال من فعل ذلک من المسلمین وجدهم لا یقصدون بذبائحهم و نذورهم للمیتین من الأنبیاء و الأولیاء إلّا الصدقة عنهم و جعل ثوابها إلیهم و قد علمو أنّ إجماع أهل السنة منعقد علی أنّ صدقة الأحیاء نافعة للأموات،‌واصلة إلیهم و الأحادیث فی ذلک صحیحة مشهورة، فمنها ما صحّ عن سعد». علامه امینی، الغذیر فی الکتاب و السنة و الأدب: ج5، ص 263، زیارة المشاهد المشرفة،‌الحث علی زیارة القبور، النذور لأهل القبور، به نقل از عزامی در فرقان القرآن: ص 123.

[3] - «عن سعدبن عباده أنّه قال: یا رسول‌الله! إنّ أمّ سعد مانت، فأیّ الصدقة أفضل؟ قال: الماء. فحفر بثراً و قال: «هذه لأم سعد». ابو داود سجستانی، سنن اب‌داود: ج2،‌ص 130، کتاب الزکاة، باب فی فضل سقی الماء، ح1681.

[4] - سوره توبه، آیه 60.

[5] - «فهذه اللام هی الداخلة علی الجهة‌ التی

[6] - «قال الخالدی: بمعنی أنّ الثواب لهم و المذبوح منذور لوجه الله، کقول الناس: ذبحت لمیتی، بمعنی تصدقت عنه و کقول القائل: ذبحت للضیف، بمعنی أنّه کان السبب فی حصول الذبح». علامه امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب: ج 5،‌ص 263، زیارة المشاهد المشرفة، الحث علی زیارة القبور، النذور لأهل القبور.

[7] - بُوانَه بلندی و تپه‌آی است در نزدیکی ینبع و کنار ساحل دریا. حموی، معجم البلدان:‌ج 2،‌ص 505.

[8] - «نذر رجل علی عهد رسول‌الله (ص) أن ینحر إبلاً ببوانة، فأتی النّبیِ (ص)، فقال: إنّی نذرت أن آنحر إبلاً ببوانة. فقال النّبیّ (ص): هل کان فیها و ثن من أوثان الجاهلیة یعبد؟ قالوا: لا. قال: هل کان فیها عید من أعیادهم؟ قالوا: لا. قال رسول‌الله (ص):‌أوف بنذرک، فإنّه لا وفاء لنذر فی معصیة الله و لا فیما لایملک ابن آدم». ابوداود سجستانی، سنن ابوداود: ج3،‌ ص 238، کتاب الأیمان و النذور، باب ما یؤمر به من الوفاء بالنذر، ح 3313. و «عن میمونة بنت کردم قالت: خرجت مع أبی فی حجة رسول‌الله (ص) .... فقال (أّبی): یا رسول الله إنّی نذرت إن ولد لی ولد ذرک أن أنحر علی رأس بوانة فی عقبة من الثنایا عدة من الغنم. قال: لا أعلم إلّا أنّها قالت خمسین، فقال رسول الله (ص):‌هل بها من الأوثان شیء؟ قال:‌لا. قال: فأوف بما نذرت به لله. قالت: فجمعها، فجعل یذبحها،‌ فانفلتت منها شاة، فطلبها و هو یقول: اللهم! أوف عنّی نذری. فظفرها، فذبحها». همان، ح 3314.

نام
نام خانوادگی
ایمیل
متن